कुशल प्रशासकका २३ महिना 

SITENAME

दीर्घराज उपाध्याय 

कैलालीका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गोविन्दप्रसाद रिजाल झण्डै दुई वर्षको कार्यकाल पुरा गरी रौतहट सरुवा भएका छन् । सरुवासंगै कैलालीमा उनले प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रुपमा बिताएको २३ महिनाको यतिबेला सर्बत्र चर्चा भईरहेको छ ।  सुदूरपश्चिममा, अझ खासगरी कैलालीमा प्रमुख जिल्ला अधिकारी वा अन्य कार्यालयका प्रमुखका रुपमा सरुवा भएर आउने हरेक व्यक्तिले आफूलाई सरकारले सरुवा नगरेर नसिहत दिएको ठान्ने प्रबृति छ । र उनीहरु सरुवा भएर आएकै दिनदेखि जिल्लाको काम गर्नेभन्दा पनि कसरी अन्यत्र सरुवा गर्ने भन्ने ध्याउन्नमा जुट्छन् ।
जुनबेला कैलालीमा प्रजिअको रुपमा रिजालको सरुवा भयो । त्योबेला कैलालीको अवस्था अत्यन्त जटिल थियो । टीकापुर घट्ना आलै थियो । थारु र पहाडी समुदायका बीचको तुष यथावत थियो । उनीभन्दा पहिले कैलालीका प्रजिअ रहेका मोहन चापागाईको अभिव्यक्ति, क्रियाकलाप, काम गर्ने शैली र व्यवहारबाट थारु समुदाय, कर्मचारी, नागरिक समाज, पेशाकर्मी, व्यवसायी लगायत सर्बसाधारण निकै आजित र असन्तुष्ट थिए । जिल्ला प्रशासन कार्यालयभित्र पस्नु सिंह दरवारभित्र पस्नुभन्दा कठिन थियो । गेटबाट शुरु हुने सुरक्षा जाँच, सोधपुछ र सुरक्षाकर्मीहरुको व्यवहार मिठो थिएन । त्यसमाथि प्रजिअ चापागाईलाई भेट्नु सर्वसाधारणका लागि मात्र नभएर यो क्षेत्रका अगुवाहरुका लागि पनि सहज थिएन । द्धन्दको आगो जुनसुकै बेला उग्र रुप लिने भय र त्रास उत्तिकै थियो । चापागाईको कार्यकालमा थारु समुदायका अगुवा त जिल्ला प्रशासन कार्यालयभित्र पस्नै डराउथे । त्यस्तो अवस्थाबाट कैलाली जिल्लालाई सामान्य अवस्थामा फर्काउनु कम्ति चुनौतीपूर्ण थिएन । थारु र पहाडी समुदायबीच मेलमिलाप र सौहाद्र्ध सम्बन्ध कायम गराउनु पहिलो दायित्व थियो, उनको ।
टीकापुर घट्नापछि केही अराजक समूहबाट पिडित थारु समुदायलाई क्षतिपूर्ति, राहत र राज्यबाट सुरक्षाको सुनिश्चिता गराउनु पर्ने जिम्मेवारीलाई कुशलतापूवर्क निर्बाह गरेर प्रजिअ रिजालले थारु समुदायको भरोसा, विश्वास र मन जिते । यो उनको कार्यकालको मुख्य उपलब्धी थियो ।स्थानीय तह, प्रदेश र संघीय संसदका गरी तिनै तहका निर्वाचनलाई निष्पक्ष, भयरहित र शान्तिपूर्ण रुपमा सम्पन्न गर्नु उनको अर्को ठूलो सफलता थियो ।
किनकी टीकापुर घट्नापछि कैलालीमा चुनाव हुन्छ कि हुदैन भन्ने चिन्ता थियो । सुरक्षाका दृष्टिकोणले कैलाली अति सम्बेदनशील जिल्लाका रुपमा हेरिएको थियो । कैलालीमा निर्बाचन नहुदा वा निर्बाचन प्रभावित हुदा त्यसको असर सिंगो मुलुक र तीन वटै तहका निर्बाचनमा पर्ने निश्चित थियो । सर्बसाधारणको प्रबेशमा प्रजिअ चापागाईले असहज बनाएको जिल्ला प्रशासन कार्यालय,जसलाई चापागाईले जिल्लाको सिंह दरवारको भन्थे, त्यसका ढोकाहरु सबैका लागि खुला गरे, प्रजिअ रिजालले । 
उनले आफूलाई प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रुपमा कहिल्यै प्रस्तुत गरेनन । सबैसंग सहज रुपमा प्रस्तुत भए । प्रशासनमा आउने सबैका गुनासा सुने । प्राय प्रजिअमा प्रशासक हुनुको रवाफ हुन्थ्यो । तर उनले प्रजिको रवाफ कहिल्यै देखाएनन । प्रजिअलाई हेर्ने आम जनताको दृष्टिकोण नै परिवर्तन गराए, उनले । सधै जनताका सेवकका रुपमा प्रस्तुत भए । जहाँ समस्या प¥यो । त्यहाँ आफै पुगे । उनले कुनै संस्थालाई सानो वा ठूलो भनेनन, हरेक संस्थाका कार्यक्रममा भ्याए सम्म पुगे । विद्यालय हुन् वा गैर सरकारी संस्थाका कार्यक्रम, साहित्यिक कार्यक्रम हुन वा पेशागत संगठनका अधिबेशन, उनले सबैलाई समान महत्व दिए ।
उनी साहित्यकारका माझ पुगे । मजदुर संगठनका कार्यक्रममा पनि सरिक भए । कलासंस्कृति र साहित्यप्रतिको उनको अगाध प्रेम, हरेक जातजाती र बर्ग प्रतिको उनको सम्मान र समव्यवहार, पेशागत संघसंगठन, व्यवसायीहरुसंग उनले गरेको मित्रवत व्यवहार कैलालीका जनताले सदैव स्मरण गरिरहने छन् । 
उनी हौसलपुर पुगे । जहाँ कहिल्यै कोही प्रजिअ यसअघि पुगेका थिएनन । हाल कैलारी गाँउपालिका अन्तर्गत रहेको मोहना नदी पारीको भारतसंग जोडिएको हौसलपुरमा राज्यको उपस्थिति शुन्यप्राय थियो । नेपाली भूभाग जोगाएर बसेका उनीहरुले नागरिकता र लालपूर्जा भने पाएका रहनेछन् । उनीहरुका गुनासो सुने । र फर्के लगत्तै उनले स्वास्थ्य,शिक्षा, पुल, नागरिकता, लालपूर्जाका समस्या समाधानका लागि सम्बन्धित निकायका प्रमुखलाई राखेर छलफल गरे । र त्यहाँ पाईएका समस्या र जन गुनासो सम्बोधन गर्न ती निकायलाई सक्रिय बनाए । पहिलो पटक आगनमा प्रुमख जिल्ला अधिकारी पाउदा स्थानीय बासिन्दा निकै खुशी भएका थिए ।

२०७० सालपछि बस्न नसकेको सीमा सुरक्षा बैठक प्रजिअ रिजालले शुरुवात गरेनन । उनको कार्यकालमा सीमा क्षेत्रमा हुने अपराध, चोरी, तस्करी नियन्त्रणका लागि खिरी जिल्लाका डिष्ट्रिक मेजिष्ट्रेड र उनको टीमसंग पाँच वटा बैठक गरे । भारतीय सीमामा नेपालीमाथि हुने दुव्र्यबहार र सास्ती न्यूनिकरणमा सीमा सुरक्षा बैठकले सहयोगी भूमिका खेल्यो । भारतीय सीमा अधिकारीसंग यति प्रगाढ र सौहाद्र्ध सम्बन्ध यसअघि कहिल्यै कुनै प्रजिअको कार्यकालमा भएन । 
उनले कैलालीका बिभिन्न ठाउमा घुम्ती शिविर सञ्चालन गरी घरदैलोमा नागरिकता र स्वास्थ्य सेवा दिए । टीकापुर घट्नापछि मुनुवामा उनले नेपाली सेनासंगको समन्वयमा चलाएको स्वास्थ्य शिविरमा दुई हजार भन्दा बढिले स्वास्थ्य सेवा पाए । टीकापुर घट्नापछि सुरक्षाकर्मी देखेर तर्सिने स्थानीय थारु समुदायका बासिन्दा र सुरक्षाकर्मीबीचको दूरी र डर हटाउन शिविर निकै सहयोगी भयो । 
उनले कानुनको बर्खिलाप हुने कुनै पनि गतिबिधिलाई सहयोग पुग्ने कार्य गरेनन । यातायातको सिण्डिकेट तोड्दै नयाँ यातायात कम्पनीलाई दर्ता मात्र गरेनन । सञ्चालनमा अबरोध गर्नेलाई कारबाही गरे । र यातायात कम्पनीलाई निर्बाध चल्ने वातावरण बनाए ।
जनताको घरदैलोमै पुगेर उनले जनतासंग साक्षात्कर गर्न करीव २ दर्जन सार्वजनिक सुनुवाई गरे । जसको उद्देश्य जनताका गुनासा,पीरमर्का र गुनासा सुन्नु र सम्बोधन गर्नु थियो ।
सेवाग्राहीले दुःख नपाउन । समयमा सुबिधा पाउन भनेर उनले सरकारी कार्यालयका प्रमुखहरुलाई सधै सचेत गराए । जिम्मेवार र जवाफदेही बनाए । उनकै पालामा सुख्खडमा ईलाका प्रशासन कार्यालयको स्थापना भयो । मध्यवर्ती क्षेत्रका जनताले नागरिकता लगायत जिल्ला प्रशासनले दिने सेवा घर नजिकै पाए । 

शतप्रतिशत पूर्ण कोही पनि हुदैन । हरेक मान्छेसंग गुण हुन्छन । अवगुण हुन्छन । मान्छेलाई सम्झिने उसका गुणले हो । उसको अनुपस्थितिमा उसको महत्व थाह हुन्छ । प्रजिअ रिजालको सौहाद्र्धपूर्ण व्यवहार, प्रभावकारी समन्वय, सहज उपलब्धता, जनताको गुनासो सुनेर त्यसको सम्बोधनका लागि देखाएको अग्रसरता कैलालीका जनताले सधै याद गर्नेछन् । यिनै कारण उनको अभाव कैलाली जिल्लाले सधै महशुस गर्नेछ । 
जिल्लामा शान्ति सुरक्षा र अमन चयन गर्ने जिम्मेवारी प्रजिअको काँधमा हुन्छ ।  सम्पूर्ण सुरक्षा निकायको नेतृत्व प्रमुख जिल्लाको अधिकारीले गर्छन । सम्पूर्ण सुरक्षा निकायसंगको समन्वय र सुरक्षा निकायको नेतृत्व उनले जुन ढंगले गरे, त्यसले कैलाली जिल्लामा उनको कार्यकालभरी कुनै पनि खालको अप्रिय घट्ना हुन पाएन । तीनै तहको निर्बाचन शान्तिपूर्ण रुपमा सम्पन्न भयो । कतिसम्म भने आन्दोलन गर्ने पक्षसंग पनि उनले गर्ने सुझबुझ पूर्ण व्यवहारले कहिल्यै आन्दोलनकारीहरु उग्र भएनन । बन्द र चक्काजाममा कुनै अप्रिय घट्ना भएनन । अझ कतिपय बन्दकर्ताले प्रजिअ रिजालको व्यबहार र आग्रहमा बन्दका कार्यक्रम फिर्ता लिए । प्रशासक भएर बल प्रयोग गर्ने भन्दा पनि जिल्लाको अभिभावक भएर उनले सम्झाएर, बुझाएर सबै समस्याको हल निकाले । त्यही कारण उनी सर्वसाधारण मात्र नभएर बन्द र आन्दोलनकारीहरु पनि प्रिय रहे । 
प्रजिअका तीन जिम्मेवारी नेतृत्व, नियन्त्रण, र समन्वयको भूमिका उनले कुशलतापूर्वक निर्बाह गरे । जिल्लाको शान्ति सुरक्षाका लागि मात्र नभएर विकासका लागि सम्बन्धित निकाय र सरोकारवालाको समन्वय स्मरणीय छ ।  प्रजिअ रिजाल कैलालीका ती हरेक वस्तीमा पुगे । जो राज्यबाट उपेक्षित छन् । जहाँका जनताका आवाज यसअघि कहिल्यै राज्य सञ्चालकहरुले सुनेनन । वा सुन्ने कोशिस गरेनन ।
उनी पनि प्रमुख जिल्ला अधिकारीका रुपमा आफ्नो कार्यकक्षमा बसेर आफ्नो कार्यकाल व्यतित गर्न सक्थे । यसअघिका धेरै प्रमुख जिल्ला अधिकारीले टीकापुर र चिसापानी बाहेक कैलालीका कमै ठाऊ देखेका छन् । पहाड उक्लेर त्यहाँका जनताका पीडा, समस्या बुझ्ने र उनीहरुको समस्या समाधानका लागि पहल गर्ने रिजाल पहिलो प्रमुख जिल्ला अधिकारी हुन् । उनी बिकट पहाडी क्षेत्र मोहन्याल पुगे । पण्डौन पुगे । खैराला पुगे । निगालीका जनताका समस्या र गुनासा पनि सुने । र समाधानको पहल गरे । 
औपचारिकता पुरा गर्न कुनै ठाऊको निरिक्षण गर्नु एउटा कुरा हो । तर त्यहाँका जनताका समस्या सुनेर त्यसको समाधान गर्नु महत्वपूर्ण कुरा हो । 
वर्षौ भयो, मोहन्याल जोड्ने सडक निर्माण थालिएको । तर अहिलेसम्म त्यो सडकले मोहन्याल जोडिएन । प्रजिअ रिजाल, स्थानीय विकास अधिकारी सहितको टोली लिएर घरदैलोमै नागरिकता लगायतका सेवा दिन र त्यहाँको जनताको अवस्था बुझ्न झण्डै ६ घण्टा पैदल हिडेर मोहन्याल पुगे । स्थानीय बासिन्दाको एउटै आग्रह थियो,सडक बनाई दिनुप¥यो ।बजेट अभावमा सडक निर्माण कार्य कछुवा गतिमा थियो । वर्षेनी ५-७ लाख रुपैया बजेट मर्मत संभारमै सकिन्थ्यो । उनले त्यहाँबाट फर्केपछि जिल्ला विकास समिति मार्फत ५० लाख रुपैया निकासा गर्न लगाए । अहिले त्यो सडक निर्माणको अन्तिम चरणमा छ ।  
उनकै पहलमा धनगढी बिमानस्थलका लागि १७ बिगाहा अधिग्रहण संभव भयो । ८९ जनामध्ये अव ११ जनाले मात्र मुआब्जा लिन बाँकी छ । धनगढी बिमानस्थलको स्तरोन्नतीका लागि यो कोशेढुंगा हो । हुलाकी सडकको रोकिएको निर्माणको कार्यपनि उनकै पहलमा अघि बढ्यो ।
जादा जादै पनि उनले धनगढी उपमहानगरपालिकाले व्यहोरिरहेको फोहोर व्यवस्थापनको समस्या समाधानका लागि जग्गाको व्यवस्थापन गर्न मूल्य निर्धारण गरे । नेतृत्व सफल हुनका लागि टीम पनि गतिलो चाहिन्छ । प्रजिअ रिजाल सफल हुनुमा सहायक प्रमुख जिल्ला अधिकारी मोहनराज जोशी, कार्यालय प्रमुखहरु, जिल्ला प्रहरी प्रमुखहरुको पनि भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । फेरि पनि उनीहरुसंग समन्वय गरी उनीहरुलाई परिचालन गर्नका लागि परिपक्व नेतृत्व चाहिन्छ । उनको परिपक्व नेतृत्वका कारण पनि यो सबै संभव भएको हो ।
कुनै बेला प्रमुख जिल्ला अधिकारीको कुर्चीमा बस्नेको रवाफ बेग्लै हुन्थ्यो । सेवक कम । शासक बढि । शान र मान मात्र खोज्ने । र सबैको त्यो कुर्चीमा बस्नेसंग सोझो सम्पर्क हुनै कठिन । र जिल्ला चलाउन त्यो कुर्चीमा बस्ने व्यक्ति उमेरले पाको, अनुभवले खारिएको हुनुपर्छ भन्ने सोच थियो । तर उमेरले होईन, यो पद त क्षमता, कार्य कुशलताले चल्ने रहेछ भन्ने मान्यता स्थापित गराईदिए, रिजालले । पद त्यही थियो । कुर्ची थियो । २०४७ सालयता झण्डै ५० जना व्यक्ति प्रजिअको त्यो कुर्चीमा बसे । कोही महिना दिन पनि बस्न पाएनन । कतिपय प्रजिअ आए गएको पनि जिल्लावासीले थाह भएन । कतिपय प्रजिअ सरुवा भएकोमा जिल्लावासीले खुशी व्यक्त गरे । तर प्रजिअ रिजाल सरुवा भएर जादा धेरैले भारी मनले बिदाई गरे । उनलाई अन्यत्र पनि कैलालीमा झै सफलता मिलोस भनेर शुभकामना दिए । सामाजिक सञ्जालमा प्रजिअ रिजाललाई लिएर गरिएका सकारात्मक टिप्पणी उनको मिठो व्यवहार र कुशल प्रशासकका रुपमा उनले कमाएको पूँजी हो ।
आशा गरौ, कैलालीमा सरुवा भएर आएका ऋषिराम तिवारी र उनीपछि आउने प्रजिअले पनि त्यही पदचाप पछ्याउने छन् । 

प्रतिकृया दिनुहोस
SITENAME

कैलाली क्याम्पस : आंगिक बारेको बहस

कैलाली बहुमुखी क्याम्पस देशमै प्रतिष्ठीत क्याम्पस हो । यस क्याम्पसले शैक्षिक जगतमा यस क्षेत्रको शिर उचो बनाएको छ । कैलाली बुहुमुखी क्याम्पसलाई

SITENAME

थारु अत्वारी पर्व र यसको महत्व

लक्की चौधरी ।     थारु ‘अत्वारी’ पर्व ‘आइतबारी’बाट अपभ्रंश हुँदै अतवारी अर्थात् ‘अत्वारी’ भयो । आइतबार पर्ने पर्व भएकाले त्यस्तो नाम

SITENAME

सृष्टिकर्ता नारी जोगाउनु नै धर्म

भुपेश ओझा विवेक गुमाएको रित्तो आवेगले, चिन्तन हराएको निरर्थक चिन्ताले अनि चेतना सकिएको खोक्रो उत्तेजनाले भरिएको यो मनवाट भन्दै छु । सुन्ने–नसुन्ने